Kısaca: XPS (ekstrüde polistiren), polistiren hammaddesinin ekstrüzyonla kapalı hücreli köpüğe dönüştürülmesiyle üretilen bir ısı yalıtım levhasıdır. Suyu çok az emmesi ve basınç altında şeklini koruması sayesinde toprakla temas eden temel ve perde duvarlarda, teras çatılarda, döşemelerde ve yük alan zeminlerde kullanılır. Mega teknik föylerinde ısıl iletkenliği tipine göre 0,035–0,036 W/mK’dir.
Mega Insulation Solutions (Mega Yalıtım), genel müdürlüğü İstanbul Kavacık’ta, fabrikası Elazığ’da bulunan bir Türk yalıtım malzemeleri üreticisidir. Mega markalı XPS levha ailesi iki yüzey seçeneğinden (düz ve pürüzlü kanallı) ve dört basma dayanımı tipinden (T1500, T2000, T2500 ve T3000) oluşur. Yazıdaki teknik değerler bu levhaların teknik föylerinden alınmıştır.
XPS nedir?
XPS, ekstrüzyonla üretilen polistiren köpüğün kısaltmasıdır (İngilizce adı extruded polystyrene); gündelik dilde XPS köpük ya da XPS levha olarak da anılır. Binalarda ısı yalıtımı için fabrikada üretilen XPS ürünlerinin özelliklerini, deney yöntemlerini ve uygunluk değerlendirmesini Avrupa’da EN 13164, Türkiye’de TS EN 13164 standardı tanımlar.
Sektör derneği İZODER, XPS’i polistiren hammaddesinin ekstrüzyonla çekilmesiyle üretilen ve ortak çeperli kapalı hücre yapısına sahip bir malzeme olarak tanımlar. Avrupa XPS üreticileri birliği EXIBA da malzemenin yüksek ısıl direncini ve suya, donma-çözülmeye karşı dayanıklılığını bu kapalı hücre yapısına bağlar. Isıl performans ısı iletim katsayısı (λ) ile ifade edilir; değer düştükçe yalıtım iyileşir.
EN 13164 standardı bir özelliğin hangi düzeyde olması gerektiğini belirlemez; ısıl iletkenlik, basma dayanımı ve su emme gibi değerleri üretici, standarttaki deney yöntemlerine göre beyan eder. Bu yüzden iki XPS levhayı karşılaştırırken genel adlandırmaya değil, teknik föydeki tip adına ve beyan değerlerine bakmak gerekir. Mega XPS levhaların TS EN 13164 kapsamındaki TSE belgelerine Dokümanlar sayfasından ulaşabilirsiniz.
XPS nasıl üretilir?
XPS, ekstrüderde eritilen polistirene yüksek basınç altında köpürtücü gaz verilmesi ve karışımın bir kalıptan kesintisiz olarak çekilmesiyle üretilir. Kalıp çıkışında basınç düşünce eriyik köpürür ve levhanın homojen, kapalı hücreli gövdesi oluşur. Mega ürün sayfaları bu süreci “polistiren hammaddesinin ekstrüzyon yoluyla işlenmesi” olarak tanımlar; EXIBA’nın XPS için yayımladığı çevresel ürün beyanı (EPD) ise adımları şöyle anlatır:
- Eritme: Polistiren granüller ekstrüderde eritilir.
- Köpürtücü gaz ekleme: Eriyiğe, ekstrüderin içinde yüksek basınç altında köpürtücü gaz verilir.
- Kalıptan çekme: Karışım kalıptan çıkarken basınç düşer; eriyik köpürerek kesintisiz bir levha şeridine dönüşür.
- Kesim ve yüzey işlemi: Levha kenarları düzeltilir ve levha ebadına göre kesilir. Ekstrüzyonda oluşan pürüzsüz kabuk ya levhada kalır ya da beton, harç ve yapıştırıcıyla daha iyi tutunma için mekanik olarak alınır; bazı levhalara kanal açılır. Mega XPS levhalar 600 x 1200 mm ebatta; düz, pürüzlü kanallı ya da parke altı yüzeyle ve düz ya da lamba kenarla sunulur.
EPS’te yöntem farklıdır: polistiren granüller buharla şişirilir, kalıpta kaynaşarak bloğa dönüşür ve bloklar levhaya kesilir. Üretimdeki bu farkın su emme ve basma dayanımına nasıl yansıdığını XPS mi EPS mi yazımızda, genleştirilmiş polistireni ise EPS nedir rehberimizde anlattık.
XPS’in teknik özellikleri nelerdir?
Bir XPS levhayı tanımlayan başlıca değerler ısıl iletkenlik (λD), basma dayanımı, uzun süreli su emme, boyutsal kararlılık, yangına tepki sınıfı ve kullanım sıcaklığıdır. Mega XPS levhaların dört tipte ortak olan değerleri ilk tabloda, tipe göre değişenler ikinci tabloda yer alıyor.
| Özellik | Mega XPS (T1500, T2000, T2500, T3000) |
|---|---|
| Ürün standardı | TS EN 13164 |
| Levha ebadı | 600 x 1200 mm |
| Uzun süreli su emme (tam daldırma) | WL(T)0,7: en fazla %0,7 |
| Boyutsal kararlılık | DS(23,90): en fazla %2 |
| Yangına tepki sınıfı (TS EN 13501-1) | E |
| Kullanım sıcaklığı aralığı | -50 / +75 °C |
| Yüzey | Düz, pürüzlü kanallı, parke altı |
| Kenar | Düz veya lamba |
| Tip | λD (W/mK) | Basma dayanımı CS(10\Y) (kPa) | Kalınlık (mm) | Isıl direnç RD (m²K/W) |
|---|---|---|---|---|
| MEGA XPS T1500 | 0,035 | 150 | 20–80 | 0,55–2,25 |
| MEGA XPS T2000 | 0,035 | 200 | 20–80 | 0,55–2,25 |
| MEGA XPS T2500 | 0,036 | 250 | 20–120 | 0,55–3,30 |
| MEGA XPS T3000 | 0,035 | 300 | 20–120 | 0,55–3,40 |
Kaynak: Mega XPS T1500, T2000, T2500 ve T3000 teknik föyleri. RD, levha kalınlığının λD değerine bölünmesiyle hesaplanır; tablodaki aralık en ince ve en kalın levhaya karşılık gelir.
Föydeki basma dayanımı kısa süreli bir deneyde ölçülür. Deney yöntemini tanımlayan EN 826 standardına göre (standart, yerini EN ISO 29469:2022’ye bırakmıştır) bu deney kalite kontrolünde kullanılabilir ve referans değer verir; tasarım değerleri ise bu referans değerlerden güvenlik katsayılarıyla hesaplanır. Dolayısıyla föydeki kPa değeri, levhanın yıllarca taşıyacağı yük anlamına gelmez. Hangi uygulamada hangi tipin seçileceğini XPS basınç dayanımı yazımızda ele aldık. Mega XPS teknik föyleri yoğunluk beyan etmez; seçim basma dayanımı tipine, λD değerine ve ısı yalıtım projesinde hesaplanan kalınlığa göre yapılır.
XPS nerelerde kullanılır?
XPS’in başlıca kullanım alanları toprakla temas eden temel ve perde duvarlar, teras çatılar, döşemeler ve yük alan zeminlerdir. Bu alanların ortak noktası, yalıtım katmanının nem ve basınçla birlikte çalışmasıdır. Mega ürün sayfalarında sayılan XPS kullanım alanları, yüzey tipine göre aşağıdaki tabloda toplanmıştır.
| Kullanım alanı | Mega XPS yüzey tipi | Görevi |
|---|---|---|
| Toprakla temas eden temel ve toprak altı perde duvar | Düz; pürüzlü kanallı | Nemli zeminde ve toprak basıncı altında ısı yalıtımı |
| Teras çatı | Düz | Yük ve neme açık çatı katmanında ısı yalıtımı |
| Döşeme, parke altı ve döşemeden ısıtma | Düz | Döşemede ısı yalıtımı |
| Kırma çatı (çatı altı döşemesi, mertek altı) | Düz | Çatıda ısı yalıtımı |
| Sıva gerektirmeyen cephe, siding altı ve sandviç duvar | Düz | Kaplama arkasında ve duvar katmanları arasında ısı yalıtımı |
| Dıştan ve içten mantolama, içten giydirme, kolon ve kirişler | Pürüzlü kanallı | Yapıştırıcı ve sıvanın tutunduğu yüzeyle ısı yalıtımı |
| Soğuk hava depoları | Pürüzlü kanallı | Düşük sıcaklıklı hacimlerde ısı yalıtımı |
| Prefabrik kompozit sistemler ve çift cidarlar | Düz; pürüzlü kanallı (yapıştırmalı) | Panel ve duvar içinde yalıtım katmanı |
Kaynak: Mega XPS Düz ve XPS Pürüzlü Kanallı ürün sayfaları.
Temel ve toprak altı perde duvarlar
Toprakla temas eden temel ve bodrum perde duvarlarında yalıtım, sürekli nem ve toprak basıncı altında çalışır. XPS burada su yalıtım katmanının toprak tarafına yerleştirilir ve nemli zeminde, toprak basıncı altında yalıtım görevini uzun süre sürdürmesi beklenir. EXIBA, toprakla temas eden yapı elemanlarının yalıtımında XPS’in öne çıkan özellikleri olarak basınca dayanımını, boyutsal kararlılığını, neme ve çürümeye karşı direncini sayar.
Katman sırasını ve kalınlık seçimini temel yalıtımı nasıl yapılır rehberimizde adım adım anlattık.
Teras çatılar
Teras çatılarda XPS’in tipik uygulaması ters teras sistemidir. Bu sistemde ısı yalıtımı su yalıtımının üstüne serilir; EXIBA’nın tarifiyle burada ısı yalıtımı su yalıtımını korur, su yalıtımı ısı yalıtımını değil. Levha yağmur suyuyla ve üstteki çakıl, gezilebilir kaplama ya da bitkili çatı katmanının yüküyle doğrudan karşılaştığı için suya dayanıklı ve basınç altında şeklini koruyan bir malzeme gerekir.
Mega XPS föylerine göre levhalar güneş ışığından korunmalıdır; bu yüzden ters terasta XPS’in üstü koruyucu ve yük dağıtıcı bir katmanla örtülür. Sıcak teras ile ters teras arasındaki farkı ve katman sırasını teras çatı yalıtımı yazımızda karşılaştırdık.
Döşemeler ve parke altı
Zemine oturan döşemelerde, bodrum ve ara kat döşemelerinde ve parke altında düz yüzeyli XPS kullanılır; Mega teknik föylerinde parke altı için ayrı bir yüzey seçeneği de bulunur. Döşemeden ısıtmalı sistemlerde XPS, ısıtma katmanının altında ısının aşağıya kaçmasını sınırlayan yalıtım katmanıdır. Bu sistemlerdeki katman sırasını yerden ısıtma yalıtımı yazımızda anlattık.
Otopark ve yoğun yük alan döşemeler
Araç trafiğine açık teraslarda, otopark tabliyelerinde ve endüstriyel zeminlerde basma dayanımı yüksek XPS tipleri seçilir. EXIBA, yoğun yük alan döşemeleri XPS’in tipik kullanım alanları arasında sayar ve ters teras çatıların otopark tabliyesi olarak da kullanılabildiğini belirtir. Mega serisinde en yüksek basma dayanımı MEGA XPS T3000’e (300 kPa) aittir. Bu tür alanlarda levha tipi, kalınlığı ve üstteki yük dağıtıcı katmanlar statik hesapla belirlenir.
Su basmanı ve cephe
Su basmanı (subasman) duvarının toprak altında kalan bölümü temel ve perde duvar yalıtımının devamıdır; burada da XPS kullanılır. Cephede ise Mega ürün sayfası pürüzlü kanallı XPS’i dıştan ve içten mantolamada, içten giydirmede ve kolon-kirişlerin ısı yalıtımında, düz XPS’i ise sıva gerektirmeyen cephelerde ve siding altında sayar.
Toprak üstündeki cephe bölümünde yangın kuralları da hesaba katılır. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, dış cephesi zor alevlenici malzeme ya da sistemle kaplı ve yüksekliği 28,50 metreden az binalarda zemin kotundan itibaren ilk 1,5 metrenin hiç yanmaz malzemeyle kaplanmasını ister; bu bölümde XPS yerine, Mega teknik föylerine göre A1 sınıfında olan taşyünü levhalar kullanılabilir. Cephede malzeme seçimini XPS, EPS ve taş yünü karşılaştırması yazımızda ele aldık.
XPS türleri nelerdir?
XPS levhalar yüzey biçimine, kenar biçimine ve basma dayanımı tipine göre ayrılır. Yüzey biçimi levhanın nerede kullanılacağını, basma dayanımı tipi ise hangi yük düzeyine uygun olduğunu belirler.
- Düz yüzeyli XPS: Yüzeyi pürüzsüz ve ciltlidir; Mega ürün sayfasında bu yüzey “düz-zırhlı” olarak adlandırılır. XPS düz levha ürün sayfasında teras çatılar, toprak altı perde duvarlar, temeller ve döşemeler başlıca kullanım alanları olarak sayılır.
- Pürüzlü ve pürüzlü kanallı XPS: Yüzeyi pürüzlendirilmiştir, kanallı tipte ayrıca oluklar bulunur. Mega ürün sayfasına göre bu yüzey, levhanın uygulandığı yerde yüksek aderans sağlar; kanallı XPS bu nedenle mantolamada ve yapıştırmalı uygulamalarda kullanılır.
- Parke altı yüzey: Mega XPS teknik föylerinde düz ve pürüzlü kanallı yüzeylerin yanında parke altı yüzey seçeneği de yer alır.
- Kenar biçimi: Kenarlar düz ya da lamba binilidir. Ürün sayfasına göre lamba binili kenar, levha birleşimlerinde ısı köprüsü oluşmasını önlemeye yöneliktir.
Basma dayanımına göre Mega serisi T1500 (150 kPa), T2000 (200 kPa), T2500 (250 kPa) ve T3000 (300 kPa) olmak üzere dört tipten oluşur. Her iki ürünün sayfasında bu dört tipin teknik föyleri bulunur.
XPS ile hangi tamamlayıcı ürünler kullanılır?
XPS levha, yapıştırma ve su yalıtımı katmanlarıyla birlikte bir sistemin parçası olarak çalışır. Uygulama yerine göre en sık iki tamamlayıcı ürün grubu kullanılır.
- Levha yapıştırıcısı: Mantolamada ve yapıştırmalı uygulamalarda pürüzlü kanallı XPS, çimento esaslı ısı yalıtım levha yapıştırıcısı ile yapıştırılır. Mega MTA-3333’ün teknik föyüne göre ürün taşyünü, EPS ve XPS levhalar için uygundur; sarfiyatı 3–5 kg/m²’dir ve +5 / +35 °C arasında uygulanır.
- Su yalıtımı: Temel, perde duvar ve terasta XPS, su yalıtım katmanıyla birlikte kullanılır. Mega’nın Fullback ailesindeki su yalıtım malzemesi seçeneklerinden çimento ve akrilik esaslı, çift bileşenli Fullback Duo ürün sayfasına göre temel, perde ve istinat duvarlarında; tek bileşenli akrilik Fullback likit su yalıtımı ise teras, çatı ve cephede kullanılır.
XPS ile su yalıtımının birlikte kullanıldığı detaylarda uygulama sırası ve kuruma süreleri, ilgili ürünlerin teknik föylerine göre planlanır. Mega ürün sayfasındaki depolama notuna göre XPS levhalar solventli malzemelerle birlikte kullanılmamalıdır.
MegaUsta’dan uygulama notu: XPS levhaları şantiyede yatay istifleyin; dik bekletilen levhaların lamba kenarları düzgünlüğünü kaybedebilir ve zarar görebilir. Levhalar uzun süre açıkta kalacaksa üzerlerini UV ışınlarını geçirmeyen bir örtüyle kapatın. Mega teknik föyleri levhaların güneş ışığından korunmasını ister; uzun süre güneşte kalan levhanın yüzeyinde ve boyutlarında bozulma görülebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
XPS su emer mi?
Çok az emer. Mega XPS teknik föylerinde tam daldırmayla ölçülen uzun süreli su emme WL(T)0,7 olarak beyan edilir; yani levha hacminin en fazla %0,7’si kadar su alır. Bu düşük değer kapalı hücre yapısından gelir ve XPS’i toprakla temas eden temellerde ve teras çatılarda kullanılabilir kılar. Yine de “XPS hiç su emmez” demek doğru değildir; beyan edilen değer sıfır değildir.
Düz ve kanallı XPS arasındaki fark nedir?
Fark yüzeydedir ve kullanım yerini belirler. Düz yüzeyli XPS ağırlıkla üzeri sıvanmayan uygulamalarda, yani teras çatı, temel, toprak altı perde duvar ve döşemelerde kullanılır. Pürüzlü kanallı XPS ise yapıştırıcı ve sıvanın iyi tutunması gereken mantolamada ve yapıştırmalı uygulamalarda tercih edilir. İki ürünün tiplerini ve teknik föylerini XPS düz levha ve kanallı XPS sayfalarında bulabilirsiniz.
XPS hangi basınç sınıflarında üretilir?
Mega XPS levhalar dört basma dayanımı tipinde üretilir: T1500 (150 kPa), T2000 (200 kPa), T2500 (250 kPa) ve T3000 (300 kPa). Değerler teknik föylerde CS(10\Y) koduyla beyan edilir. Yük arttıkça daha yüksek tip seçilir; ancak föy değeri kısa süreli bir deneyde ölçüldüğü için sürekli yük hesabında doğrudan kullanılmaz. Uygulamaya göre seçimi XPS basınç dayanımı yazımızda anlattık.
XPS ile EPS arasındaki fark nedir?
İki levha da polistirenden üretilir; XPS ekstrüzyonla sürekli şerit hâlinde çekilir, EPS ise buharla şişirilen granüllerden blok olarak üretilip levhaya kesilir. Mega teknik föylerinde XPS’in uzun süreli su emmesi daha düşük, basma dayanımı daha yüksektir; ısıl iletkenlikte iki malzeme birbirine yakındır. Ayrıntılı karşılaştırmayı XPS mi EPS mi yazımızda yaptık.
XPS’in yangına tepki sınıfı nedir?
Mega XPS teknik föylerinde yangına tepki sınıfı TS EN 13501-1’e göre E olarak beyan edilir; XPS yanıcı bir malzemedir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, E sınıfı malzemeleri “normal alevlenici” grubunda sayar. Sınıfların anlamını ve dış cephe kurallarını yalıtım malzemesi yangın sınıfı yazımızda topladık.
Kaynaklar
- EVS: EN 13164:2012+A1:2015, Thermal insulation products for buildings. Factory made extruded polystyrene foam (XPS) products. Specification
- EVS: EN 826:2013, Thermal insulating products for building applications. Determination of compression behaviour (yerini EN ISO 29469:2022 almıştır)
- Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete 19.12.2007, sayı 26735), Madde 27 ve Ek-2/Ç
- İZODER: Isı yalıtımı genel bilgi, ekstrüde polistiren köpük (XPS) bölümü
- EXIBA (The European Extruded Polystyrene Insulation Board Association): XPS insulation
- EXIBA: Inverted roofs
- EXIBA: Perimeter insulation
- Mega Yalıtım Dokümanlar: XPS teknik föyleri ve belgeleri
- MEGA XPS T1500 teknik bilgi föyü (PDF)
- MEGA XPS T2000 teknik bilgi föyü (PDF)
- MEGA XPS T2500 teknik bilgi föyü (PDF)
- MEGA XPS T3000 teknik bilgi föyü (PDF)
Projenize uygun XPS tipini seçmek için XPS levhalar sayfasındaki teknik föyleri inceleyebilir, uygulama ve ürün sorularınız için Mega Yalıtım teknik ekibine ulaşabilirsiniz.
