Kısaca: XPS basınç dayanımı, levhanın kalınlığının %10’u kadar sıkıştığı andaki basma gerilmesidir; teknik föylerde CS(10\Y) koduyla ve kPa birimiyle verilir. Mega XPS levhalar bu değere göre dört tipte üretilir: T1500 150 kPa, T2000 200 kPa, T2500 250 kPa ve T3000 300 kPa. Hangi tipin seçileceğini levhanın taşıyacağı yük belirler.
XPS (ekstrüde polistiren) levhalar teras, temel ve döşeme gibi yük alan yerlerde kullanıldığı için seçimde ilk bakılan değerlerden biri basınç dayanımıdır. Malzemenin tanımı için XPS nedir, EPS ile karşılaştırma için XPS mi EPS mi yazılarımıza bakabilirsiniz.
XPS’te basınç dayanımı ne demektir?
Basınç dayanımı, XPS levhanın kısa süreli bir basma deneyinde kalınlığının onda biri kadar ezilmesi için gereken gerilmedir. Mega teknik föyleri bu değeri, deney yöntemi olarak TS EN 826’yı göstererek CS(10\Y) koduyla ve kilopaskal (kPa) cinsinden verir.
Koddaki CS basma gerilmesini, parantez içindeki 10 ise yüzde 10 deformasyonu gösterir. Kodun sonuna eklenen sayı beyan edilen değerdir: MEGA XPS T3000 föyünde CS(10\Y)300, T1500 föyünde CS(10\Y)150 yazar. Aynı kod bazı kaynaklarda CS(10/Y) biçiminde de yazılır.
Değeri gündelik bir ölçüye çevirmek isterseniz 1 kPa, metrekareye yaklaşık 102 kg’lık bir yüke karşılık gelir; XPS 300 kPa levhanın beyan değeri de yaklaşık 30 ton/m² eder. Ancak bu sayı, levhanın yıllarca sürekli taşıyabileceği yük anlamına gelmez.
%10 deformasyon değeri ile tasarım yükü arasındaki fark
CS(10\Y) değeri bir tasarım yükü değildir. Kısa süreli deneyde levhanın %10 ezildiği gerilmeyi gösterir; yapıda sürekli yük altında kalacak bir levhaya izin verilen gerilme bundan düşük tutulur ve proje mühendisince hesaplanır.
EN 826’nın kapsamına göre bu deney; yalıtım ürünlerinin yalnızca kısa süreli yüke maruz kaldığı uygulamalarda, kalite kontrolünde ve sünme deneylerinde uygulanacak gerilmenin belirlenmesinde kullanılabilir. Tasarım değerleri ise bu deneyden elde edilen referans değerlerden güvenlik katsayılarıyla hesaplanır.
- Kısa süreli davranış: CS(10\Y) ile ifade edilir; dört Mega XPS föyünde de beyan edilir.
- Uzun süreli davranış: Sürekli yük altında levhanın zamanla sıkışmasına basma sünmesi denir. Bu davranış EN 1606 standardındaki ayrı bir deneyle belirlenir. Mega XPS föylerinde basma sünmesi için ayrıca bir değer verilmez; projede bu değer isteniyorsa sipariş öncesinde netleştirilmelidir.
- Sıcaklık altında şekil değiştirme: Föylerde DLT(1)5 koduyla verilir: levha 80 °C’de ve 20 kPa basınç altında 48 saat bekletildiğinde şekil değiştirmesi %5’i aşmaz.
Bu yüzden temel altı, otopark ya da yoğun kullanılan teras gibi uygulamalarda föydeki kPa değeri yapıdan gelecek yükle doğrudan karşılaştırılmaz; tip, mühendisin hesapladığı sürekli yüke göre seçilir.
XPS levha basma dayanımı tablosu: T1500, T2000, T2500 ve T3000
Mega XPS levhalar dört basınç sınıfında üretilir ve tipler arasındaki fark yalnızca kPa değerinde değildir; kalınlık aralığı, λD değeri ve kalınlık toleransı da tipe göre değişir. Mega Insulation Solutions (Mega Yalıtım), genel müdürlüğü İstanbul Kavacık’ta, fabrikası Elazığ’da bulunan bir Türk yalıtım malzemeleri üreticisidir ve XPS levhalarını aşağıdaki dört tipte sunar.
| Tip | Basınç dayanımı CS(10\Y) | Kalınlık (mm) | λD (W/mK) | Isıl direnç RD (m²K/W) | Kalınlık toleransı |
|---|---|---|---|---|---|
| MEGA XPS T1500 | 150 kPa | 20–80 | 0,035 | 0,55–2,25 | T3 (−1 / +1 mm) |
| MEGA XPS T2000 | 200 kPa | 20–80 | 0,035 | 0,55–2,25 | T3 (−1 / +1 mm) |
| MEGA XPS T2500 | 250 kPa | 20–120 | 0,036 | 0,55–3,30 | T1 (−2 / +3 mm) |
| MEGA XPS T3000 | 300 kPa | 20–120 | 0,035 | 0,55–3,40 | T1 (−2 / +3 mm) |
Kaynak: Mega XPS teknik föyleri. Dört tipte ortak değerler: ebat 600 x 1200 mm, uzun süreli su emme WL(T)0,7, yangına tepki sınıfı E (TS EN 13501-1), kullanım sıcaklığı −50 / +75 °C.
Tabloda iki ayrıntı seçimi doğrudan etkiler. Birincisi kalınlıktır: 80 mm’den kalın levha gerekiyorsa seçenekler T2500 ve T3000’dir. İkincisi ısı iletim katsayısı değeridir: T2500’ün föyündeki λD 0,036 W/mK, diğer üç tipte 0,035 W/mK’dir; bu fark nedeniyle T2500’ün ısıl direnci, aynı kalınlıktaki diğer tiplere göre 70, 100 ve 120 mm’de 0,10, öteki kalınlıkların çoğunda 0,05 m²K/W düşüktür; 20 ve 40 mm’de değerler aynıdır.
Uygulamaya göre basınç sınıfı nasıl seçilir?
Basınç sınıfını levhaya gelecek yükün türü ve süresi belirler. Duvarda yük sınırlıdır, döşemede ve terasta artar; temel altında ve araç trafiğine açık yüzeylerde ise yük hem yüksek hem süreklidir ve bu grupta seçim mutlaka statik hesaba dayanır.
EN 13164, bir ürünün belirli bir uygulamaya uygunluğu için hangi seviyeye ulaşması gerektiğini belirlemez; standardın kapsamına göre bu seviyeler yönetmeliklerde veya ilgili diğer standartlarda yer alır. Uygulama alanlarına göre genel ilkeler şöyledir:
- Mantolama ve duvar: Duvardaki levha, döşemede ya da temelde olduğu gibi sürekli bir basınç yükü taşımaz; burada yüzey tipi öne çıkar. Sıvalı sistemde kanallı XPS, sıva gerektirmeyen cephelerde ve siding altında düz yüzeyli levha kullanılır.
- Temel ve perde duvar: Toprakla temas eden perde duvarda levha toprak nemine ve toprak basıncına maruz kalır; temel altında ise yapının yükünü sürekli taşır. Bu bölgelerde sınıf, zemin ve yapı yüküne göre statik projede belirlenir.
- Döşeme ve parke altı: XPS düz levha ürün sayfası döşemeleri, parke altını ve döşemeden ısıtma sistemlerini sayar; seçimde kullanım yükü ve levhanın üstündeki şap gibi katmanlar dikkate alınır.
- Teras ve ters çatı: Ters teras çatıda levha su yalıtımının üstünde kalır ve koruma katmanlarıyla birlikte terasın kullanım yükünü taşır; gezilebilir ve bahçeli teraslarda yük artar. Katman sırası için teras çatı yalıtımı yazımıza bakabilirsiniz.
- Otopark ve yoğun yük: Araç trafiği ve tekil yükler hem sürekli hem tekrarlı bir zorlama yaratır. Mega föylerindeki en yüksek sınıf T3000’in 300 kPa değeridir; statik projede istenen basınç dayanımı bu değerle karşılaştırılarak seçim yapılır.
Kalınlık ise ayrı bir karardır. Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği’nin 10. maddesi, yapı ruhsatı aşamasında yetkili makine mühendisince TS 825 hesap yöntemiyle hazırlanan bir ısı yalıtım projesi ister ve levha kalınlığı bu projeyle belirlenir. Temel kavramları ısı yalıtımı nedir yazımızda anlattık.
MegaUsta’dan uygulama notu: Levhaları teslim alırken irsaliyedeki tip adını projede istenen basınç sınıfıyla karşılaştırın; dört tip de aynı ebatta olduğundan şantiyede gözle ayırt etmek kolay değildir. Yük alacak döşemede levhaları düz ve temiz bir zemine, aralarında boşluk bırakmadan yerleştirin; altında boşluk kalan levha yükü birkaç noktada toplar.
XPS kalınlığına göre ısıl direnç (RD) ne kadardır?
Mega XPS levhalarda ısıl direnç 20 mm’de 0,55 m²K/W’tan başlar; λD değeri 0,035 olan tiplerde 80 mm’de 2,25, T3000’de 120 mm’de 3,40 m²K/W’a çıkar. T2500’de aynı kalınlıklardaki değerler 2,20 ve 3,30 m²K/W’tır. RD değeri kalınlığın λD değerine bölünmesiyle bulunur; föylerde 0,05’lik adımlara aşağı yuvarlanmış olarak verilir.
| Kalınlık (mm) | T1500 / T2000 / T3000, λD 0,035 (RD, m²K/W) | T2500, λD 0,036 (RD, m²K/W) |
|---|---|---|
| 20 | 0,55 | 0,55 |
| 30 | 0,85 | 0,80 |
| 40 | 1,10 | 1,10 |
| 50 | 1,40 | 1,35 |
| 60 | 1,70 | 1,65 |
| 70 | 2,00 | 1,90 |
| 80 | 2,25 | 2,20 |
| 90 | 2,55 | 2,50 |
| 100 | 2,85 | 2,75 |
| 110 | 3,10 | 3,05 |
| 120 | 3,40 | 3,30 |
Kaynak: Mega XPS teknik föyleri. T1500 ve T2000 en fazla 80 mm kalınlıkta üretilir; 90–120 mm satırlarında ilk sütundaki değerler yalnızca T3000 içindir.
Örneğin 50 mm kalınlıkta T2000 levhanın föydeki ısıl direnci 1,40 m²K/W’tır: 0,05 m’lik kalınlık 0,035 W/mK’ye bölündüğünde yaklaşık 1,43 bulunur ve föyde 1,40 olarak yazılır. Bir duvarın ya da döşemenin toplam ısı geçirgenliği ise yalnızca levhayla değil, bütün katmanlarıyla birlikte hesaplanır.
XPS yoğunluğu kaç kg/m³? Seçimde yoğunluk mu basınç sınıfı mı belirleyici?
Mega XPS teknik föylerinde yoğunluk değeri yer almaz; levha tipleri yoğunlukla değil, basınç sınıfıyla tanımlanır. Seçimde belirleyici olan da föyde beyan edilen CS(10\Y) değeridir.
Levhaları yük taşıma açısından karşılaştırmak için “XPS yoğunluk tablosu” arıyorsanız, Mega XPS’te belgeye dayalı ölçüt dört tipin basınç sınıflarıdır: 150, 200, 250 ve 300 kPa. Şartnamede ve siparişte yoğunluk yerine tip adını ve CS(10\Y) değerini yazın; yalnızca yoğunlukla tarif edilen bir levha için beyan edilen basma dayanımını ve λD değerini ayrıca isteyin.
Föydeki su emme ve sıcaklık değerleri ne anlatır?
Mega XPS föylerine göre dört tipin hepsinde tam daldırmayla uzun süreli su emme %0,7’yi geçmez (WL(T)0,7) ve levhalar −50 / +75 °C aralığında kullanılır.
Toprakla temas eden temel ve perde duvarlarda, ters teras çatıda levha uzun süre nemle karşı karşıya kalır; düşük su emme bu uygulamalarda önem kazanır. Föylerdeki DS(23,90) değeri, levha 23 °C sıcaklık ve %90 bağıl nemde 48 saat bekletildiğinde boyutlarının en fazla %2 değiştiğini gösterir.
Depolama da föyde tarif edilir: levhalar güneş ışığından korunmalı, açıkta bekletilecekse UV engelleyici bir örtüyle kapatılmalıdır. Föylerde yangına tepki sınıfı TS EN 13501-1’e göre E’dir, yani XPS yanıcı bir malzemedir. Sınıfların anlamını yalıtım malzemesi yangın sınıfı yazımızda ayrıntılı anlattık.
Sıkça Sorulan Sorular
XPS kaç kPa olmalı?
Tek bir doğru değer yoktur; gereken basınç sınıfını levhanın taşıyacağı yükün büyüklüğü ve süresi belirler. Mega XPS’te 150, 200, 250 ve 300 kPa olmak üzere dört sınıf bulunur. Temel altında, otoparkta ve yoğun kullanılan teraslarda sınıf statik hesapla seçilir. Föydeki kPa değeri kısa süreli bir deneyin sonucudur ve doğrudan tasarım yükü olarak kullanılmaz.
Hangi XPS tipi hangi kalınlıklarda üretilir?
Mega teknik föylerine göre MEGA XPS T1500 ve T2000 tipleri 20–80 mm, T2500 ve T3000 tipleri 20–120 mm kalınlık aralığında üretilir. Föylerde kalınlıklar 10 mm aralıklarla listelenir. Bu nedenle 80 mm’den kalın tek kat levha gereken uygulamalarda seçenekler 250 kPa’lık T2500 ve 300 kPa’lık T3000 tipleridir.
300 kPa XPS nerede kullanılır?
300 kPa, Mega XPS serisinin en yüksek basınç sınıfıdır ve MEGA XPS T3000 tipine karşılık gelir. Proje; teras çatı, temel ya da yük alan döşeme gibi bir uygulamada 250 kPa’nın üzerinde basınç dayanımı istiyorsa bu tip seçilir. T3000 20–120 mm kalınlıkta üretilir ve 120 mm’de ısıl direnci 3,40 m²K/W’tır.
XPS levha ölçüleri nedir?
Mega XPS levhaların ebadı dört tipte de 600 x 1200 mm’dir. Kalınlık T1500 ve T2000’de 20–80 mm, T2500 ve T3000’de 20–120 mm aralığındadır. Yüzey düz, pürüzlü kanallı veya parke altı; kenar ise düz ya da lambalı olabilir. Kalınlık toleransı T1500 ve T2000’de −1 / +1 mm, T2500 ve T3000’de −2 / +3 mm’dir.
Parke altında hangi XPS kullanılır?
Parke altında düz yüzeyli XPS ya da föyde parke altı olarak tanımlanan yüzey tipi kullanılır. Mega XPS Düz ürün sayfası döşemeleri, parke altını ve döşemeden ısıtma sistemlerini kullanım alanları arasında sayar. Basınç sınıfı, döşemenin kullanım yüküne ve levhanın üstündeki katmanlara göre seçilir.
Kaynaklar
- EN 826:2013, basma davranışının tayini: standart künyesi ve kapsamı (EVS; yerini EN ISO 29469:2022 aldı)
- EN 1606:2013, basma sünmesinin tayini: standart künyesi ve kapsamı (EVS; geri çekilmiş olarak listelenir)
- EN 13164:2012+A1:2015, ekstrüde polistiren köpük (XPS) ürün standardı: künye ve kapsam (EVS)
- Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği, Resmî Gazete, 5 Aralık 2008, sayı 27075
- MEGA XPS teknik föyleri: T1500, T2000, T2500, T3000
- Mega Yalıtım Dokümanlar sayfası
Projenize uygun tipi seçerken XPS ısı yalıtım levhaları sayfasındaki teknik föylerden yararlanabilir, yük ve kalınlık sorularınız için teknik ekibimize iletişim sayfamızdan ulaşabilirsiniz.
