Sincaplar Kışın Nasıl Isınır? Doğanın Yalıtım Ustaları

Sincaplar kışın nasıl hayatta kalır sorusunun cevabı büyük ölçüde yuvalarındadır. Ağaç sincapları kış uykusuna yatmaz; soğuk günleri dallardan örülmüş kapalı yuvalarda ya da ağaç kovuklarında geçirir, sonbaharda sakladıkları yemişlerle beslenir ve gerektiğinde yuvayı paylaşır. Isıyı sincabın kendi vücudu üretir, yuvanın yumuşak iç döşemesi bu ısının dışarı kaçışını yavaşlatır.

Karlı bir ormanda gün içinde dallar arasında dolaşan, akşamüstü bir dal çatalındaki yaprak yumağına girip gözden kaybolan bir sincap düşünün. Sincabı kışa hazırlayan şeylerin başında barınağı gelir: dallardan örülmüş bir dış kabuk, yumuşak bir iç döşeme ve rüzgârdan korunan bir konum. Türkiye’de ormanlık alanlarda yaygın olan, ceviz ve fındık bahçelerinde, park ve bahçelerde de görülebilen Anadolu ağaç sincabı (Sciurus anomalus) da bu ustalardan biridir. Bu yazıda sincap yuvasının nasıl yapıldığını, ağaç kovuğunun ve toprağın soğuğa karşı nasıl iş gördüğünü, sincapların kış uykusuna yatıp yatmadığını ve aynı ilkenin bir binanın dış duvarındaki karşılığını anlatıyoruz.

Sincaplar soğuktan nasıl korunur?

Sincaplar soğuğa karşı önce barınaklarına güvenir. Ağaç sincapları ya dalların arasına top biçiminde kapalı bir yuva örer ya da bir ağaç kovuğuna yerleşir; iki durumda da içeriyi yumuşak ve kuru malzemeyle döşer.

Sincap yuvası nasıl yapılır?

İngilizcede “drey” adı verilen dal yuvası, sincap yuvasının en tanıdık biçimidir. İskoçya’da kızıl sincapları koruma projesini yürüten Saving Scotland’s Red Squirrels’ın anlatımına göre kış yuvası kabaca yuvarlak ve kapalıdır, yalnızca küçük bir giriş deliği vardır. Dış kabuk birbirine geçirilmiş dallardan örülür, iç kısım yosun ve kuru yapraklarla döşenir. Yaz yuvaları ise kuş yuvasına benzeyen açık platformlardır. Sincaplar yeni yuvalarını genellikle sonbaharda yapar, eskilerini de bu mevsimde onarır.

Kanada’daki Royal Botanical Gardens’ın aktardığına göre bu yuvalar uzun ağaçların dal çatalları gibi sağlam noktalara kurulur ve giriş deliği ağaç gövdesine bakar. Yuvanın üzeri, sudan korunmak için yapraklarla örtülür. Doğu gri sincabının yuvası 30–60 cm, kızıl sincabınki 20–50 cm çapındadır. Dış kabukta kaba, iç döşemede ince malzeme kullanılır: Doğu gri sincabı dış kabuğu ağaç kabuğu ve ince dallarla örer, içini yosun, devedikeni tohumu, kuru ot ve tüyle döşer. Kızıl sincap dışta kaba kabuk katmanları, içte ince didiklenmiş huş ya da mazı kabuğu, ot ve yosun kullanır. Kuzey uçan sincabının yuvasında ise didiklenmiş huş kabuğu, liken ve yosun bulunur.

Aynı kaynak, iyi yalıtılmış bir yuvanın içinin dış havadan 20–30 °C daha sıcak olabileceğini aktarıyor. Burada ısıyı üreten yuva değil, içindeki sincabın kendi vücududur. Yuvanın görevi bu ısının kaçışını yavaşlatmaktır. Bir evde de ısıyı kombi üretir, onu içeride tutmak ise duvardaki yalıtımın işidir.

Sincaplar tek bir yuvaya da bağlı kalmaz. Saving Scotland’s Red Squirrels’a göre çoğu zaman birkaç yuva kullanırlar; ana yuva zarar görürse ya da parazitlenirse yedeğe geçerler.

Ağaç kovuğu neden sıcak kalır?

Ağaç kovuğu, ısıyı yavaş ileten kalın bir duvarla çevrili hazır bir odadır. TÜBİTAK Bilim Genç’te yayımlanan yazıya göre Anadolu ağaç sincabı yuvasını eski ağaçkakan yuvalarına ya da ağaç kovuklarına yapar ve içini yosun, ağaç kabuğu, yaprak ve otlarla döşer.

OpenStax’ın üniversite fizik kitabındaki tabloya göre ahşabın ısıl iletkenliği 0,08–0,16 W/mK aralığındadır. Kovuğun duvarı bu yüzden dışarıdaki soğuğu içeriye yavaş geçirir. İçeriye döşenen yosun ve otlar da sincabın vücudu ile odun duvar arasında ikinci, yumuşak bir katman oluşturur. Kovuğun bir üstünlüğü daha vardır: Rüzgâr ve yağmur doğrudan içeri giremez.

Sincaplar neden aynı yuvayı paylaşır?

Soğuk günlerde birden fazla sincabın aynı yuvaya girmesi, ısı kaybını bölüşmenin bir yoludur. Saving Scotland’s Red Squirrels, sincapların yuvalarını sıkça paylaştığını ve bunun bir nedeninin ortak vücut ısısı olduğunu belirtir. Royal Botanical Gardens’a göre doğu gri sincapları zaman zaman ısınmak için aynı yuvayı paylaşır; kuzey uçan sincaplarının ise kış aylarında bir yuvada on bireye kadar toplandığı görülmüştür.

Sincaplar kışın ne yer, besinlerini nasıl saklar?

Sincaplar kışın sonbaharda sakladıkları yemişlere güvenir. Bazı türler bu stoğu tek bir büyük yığında toplar, bazıları ise çok sayıda küçük çukura dağıtarak toprağa gömer.

Scientific American’da yayımlanan bir derlemeye göre tek bir sincap bir mevsimde 3.000’e kadar yemiş gömebilir. Avrasya kızıl sincabı, tilki sincabı ve doğu gri sincabı genellikle dağınık depolama yapar, yani stoğunu çok sayıda noktaya böler. Amerikan kızıl sincabı ise topladığı kozalakları genellikle yaşadığı ağacın yakınındaki büyük bir yığında biriktirir. Derlemede aktarılan bir çalışmada gri sincapların 24’e kadar saklama noktasını iki aya kadar hatırlayabildiği görülmüştür. TÜBİTAK’ın aktardığına göre Anadolu ağaç sincabının da temel besini sert kabuklu meyvelerdir.

Gömmenin bir de toprak tarafı vardır. Toprak ısıyı yavaş iletir ve depolar; yüzeydeki sıcaklık değişimi derine indikçe hem küçülür hem gecikir. Tyson Ochsner’ın toprak fiziği ders kitabındaki örnekte, yüzeyde 7 °C olan günlük sıcaklık salınımı 10 cm derinlikte 3 °C’ye iner. Sincabın bu fiziği bilerek kullandığını söylemek zor; gömmenin asıl kazancı, besinin kış boyunca dağıtılmış ve saklı kalmasıdır. Yine de toprağın içi, besin için yüzeyden daha dengeli bir ortamdır.

Aşağıdaki tablo, sincapların soğuğa karşı kullandığı yöntemleri ve her birinin dayandığı ilkeyi bir arada gösteriyor.

Sincap yuvası binalara hangi yalıtım dersini verir?

Sincap yuvasının dersi şudur: Isıyı tutan şey malzemenin kendisinden çok, malzemenin hareketsiz tuttuğu havadır. Yosun, kuru ot ve kabuk lifleri arasındaki küçük boşluklarda hava kımıldayamaz ve ısıyı çok yavaş iletir.

OpenStax’ın fizik kitabındaki tabloya göre 0 °C civarında havanın ısıl iletkenliği 0,023 W/mK, kaz tüyününki 0,025 W/mK’dir. Kitap, cam yünü, yün ve kaz tüyü gibi iyi yalıtkanların havanın bu zayıf iletkenliğinden yararlandığını, çünkü hepsinin çok sayıda küçük hava cebi içerdiğini anlatır. Kürk ve tüyde de durum aynıdır: Hava küçük ceplerde tutulduğu için içinde oluşabilecek dolaşım döngüleri küçük kalır ve ısı taşınımı yavaşlar. Aynı kaynağa göre bir evin iç ve dış duvarı arasındaki yaklaşık 9 cm’lik boşluk, havanın dolaşması için yeterince geniştir; bu boşluğa yalıtım eklendiğinde hava akışı durur.

Hava boşluğu yalıtımı bu yüzden tek başına yeterli değildir. Geniş ve boş bir hava katmanında hava döner, ısıyı sıcak yüzeyden soğuk yüzeye taşır. Sincabın yaptığı gibi bu boşluğu ince lifli ya da gözenekli bir malzemeyle doldurduğunuzda hava yerinde durur.

Yuvanın kuru kalması da aynı nedenle önemlidir. Aynı tabloda suyun ısıl iletkenliği 0,6 W/mK olarak verilir; havanın yerini su aldığında katmanın yalıtım gücü belirgin biçimde düşer. Sincabın yuvanın dışını yağmuru tutan yapraklarla örtmesi bu açıdan anlamlıdır.

• Katmanlı yuva: Lifli iç döşeme havayı küçük ceplerde hapseder; gözenekli yalıtım levhası da aynı ilkeyle çalışır.
• Yaprak örtü: Dış kabuk yağmuru ve rüzgârı keser; binada yalıtım katmanını koruyan sıva ve dış kaplamanın görevine benzer.
• Küçük giriş: Kış yuvasının tek ve küçük bir girişi vardır; binada da yalıtım katmanında bırakılan açıklıklar ısı kaçağının yolunu açar.
• Paylaşılan ısı: Sincaplar bir arada ısınır; binada da ısıtılan iki mekân arasındaki duvardan geçen ısı, dışarıya bakan duvardan kaybedilenden azdır, çünkü iki yüz arasındaki sıcaklık farkı küçüktür.

Bu bilgi binanızda ne işe yarar?

Bir binanın dış duvarında sincap yuvasının iç döşemesinin işini ısı yalıtım levhası görür. Taşyünü ve EPS gibi gözenekli malzemeler havayı lifler arasında ya da küçük hücrelerde hareketsiz tutar; ısı kaybını yavaşlatan da bu durgun hava katmanıdır.

Gözenekli yalıtım malzemeleri havayı nasıl hapseder?

Taşyünü havayı birbirine karışmış ince lifler arasındaki boşluklarda, EPS ise genleştirilmiş polistiren tanelerinin hücrelerinde tutar. Bir malzemenin ısıyı ne kadar kolay geçirdiği λ (lambda) değeriyle ifade edilir; değer küçüldükçe yalıtım gücü artar. Mega teknik föylerinde karbon/grafit katkılı gri EPS tiplerinin λD değerleri 0,031–0,036 W/mK, beyaz EPS tiplerininki 0,034–0,042 W/mK aralığındadır. Kavramı ayrıntılı olarak ısı iletim katsayısı yazımızda, yalıtımın temel ilkelerini de ısı yalıtımı nedir rehberimizde anlattık.

Aşağıdaki tablo, doğadaki malzemelerin ısıl iletkenliğini Mega’nın dış duvar levhalarının teknik föy değerleriyle yan yana gösteriyor.

Not: Mega değerleri 10 °C’deki beyan ısıl iletkenlik değeridir (λD). OpenStax değerleri 0 °C civarındaki genel tablo değerleridir, bu yüzden karşılaştırma yalnızca büyüklük fikri verir. Levhaların değerlerinin durgun havaya yakın çıkması tesadüf değildir; bu malzemeler de havayı çok sayıda küçük cepte tutarak çalışır.

Duvarda durgun hava katmanını hangi levha oluşturur?

Dış duvarda bu görevi çoğunlukla mantolama sisteminin yalıtım levhası üstlenir. Mega Yalıtım’ın taşyünü mantolama levhası, ürün sayfasına göre sıvalı dış cephe yalıtım sistemlerinde ısı ve ses yalıtımı amacıyla kullanılır; Mega teknik föylerine göre taşyünü levhalar yangına tepki bakımından A1 sınıfındadır. Gri EPS mantolama levhası ise dış duvarların ısı yalıtımında kullanılan, karbon/grafit takviyeli EPS levhadır; EPS levhalar teknik föylerine göre E sınıfıdır. Hangi levhanın hangi kalınlıkta kullanılacağı; kullanım yeri, yangın gereksinimleri ve ısı yalıtım projesi hesabına göre belirlenir.

MegaUsta’dan uygulama notu: Yalıtım levhalarını duvara derzleri şaşırtmalı gelecek biçimde, aralarında boşluk bırakmadan yerleştirin. Sincap yuvasında olduğu gibi katmandaki küçük bir açıklık bile havanın dolaşmasına ve ısının kaçmasına yol açar. Levhaları şantiyede ambalajında ve kuru bir yerde bekletin; ıslanan bir katmanda havanın yerini su alır.

Mega Insulation Solutions (Mega Yalıtım; ticari unvanı Mega Yalıtım Üretim Pazarlama Dış Ticaret A.Ş.), genel müdürlüğü İstanbul Kavacık’ta, fabrikası Elazığ’da bulunan Türk yalıtım malzemeleri üreticisidir. Taşyünü, XPS ve EPS ısı yalıtım levhalarının yanı sıra MegaBlock, MegaLento, DesiWool, MegaTech yapı kimyasalları ve Fullback su yalıtımı ürünlerini Mega markasıyla sunar.

Sincaplar, ısıyı korumanın ilkelerini küçük ölçekte bir arada kullanır: kapalı ve katmanlı bir yuva, kuru bir iç döşeme, paylaşılan vücut ısısı ve toprağa dağıtılmış bir kiler. Doğada soğuğa ve sıcağa karşı geliştirilmiş başka çözümleri karınca yuvası ve kutup hayvanları yazılarımızda, insanın aynı ilkeleri binalara nasıl taşıdığını da yalıtımın tarihi yazımızda bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Sincaplar kış uykusuna yatar mı?

Ağaç sincapları kış uykusuna yatmaz; kış boyunca etkin kalır, ancak dondurucu ve nemli havalarda yuvaya sığınır, yiyecek aramaya daha az zaman ayırıp daha çok uyur. Yer sincaplarında durum farklıdır. Ankara’nın yaklaşık 50 km güneyindeki bozkırda yapılan bir çalışmada Anadolu yer sincaplarının kış uykusuna yattığı, yetişkin erkeklerin uykudan mart ayında, üreyecek dişilerden önce çıktığı gözlenmiştir.

Sincap yuvası neden sıcak kalır?

Sincap yuvası, içindeki sincabın vücut ısısını hapsettiği için sıcak kalır. Dallar ve yapraklardan oluşan dış kabuk rüzgârı ve yağmuru keser; yosun, kuru ot ve kabuk liflerinden oluşan iç katman havayı küçük ceplerde hareketsiz tutar. Kış yuvası kapalıdır ve tek, küçük bir girişi vardır. Royal Botanical Gardens’ın aktardığına göre iyi yalıtılmış bir yuvanın içi dış havadan 20–30 °C daha sıcak olabilir.

Hava boşluğu neden iyi bir yalıtkandır?

Hava, hareketsiz kaldığı sürece ısıyı çok yavaş iletir; OpenStax’ın fizik kitabına göre ısıl iletkenliği 0 °C civarında 0,023 W/mK’dir. Boşluk genişse hava dolaşır ve ısıyı taşınımla aktarır; kitaba göre duvarlar arasındaki yaklaşık 9 cm’lik boşluk bunun için yeterlidir. Bu nedenle yalıtım malzemeleri havayı, dolaşamayacağı kadar küçük ceplere bölerek hareketsiz tutar.

Kaynaklar

• Saving Scotland’s Red Squirrels (Scottish Wildlife Trust): Cosy hideouts
• Royal Botanical Gardens (Kanada): Keeping Cozy in Winter: Squirrel Dreys
• TÜBİTAK Bilim Genç: Anadolu Ağaç Sincabı
• H. Gür, M. Kart Gür (2005): Annual Cycle of Activity, Reproduction, and Body Mass of Anatolian Ground Squirrels (Spermophilus xanthoprymnus) in Turkey, Journal of Mammalogy, cilt 86, sayı 1
• Scientific American: Do Squirrels Remember Where They Buried Their Nuts?
• OpenStax College Physics 2e, bölüm 14.5: Conduction
• OpenStax College Physics 2e, bölüm 14.6: Convection
• T. Ochsner: Rain or Shine: An Introduction to Soil Physical Properties and Processes, bölüm 13.4: Sub-surface soil temperatures
• Mega Yalıtım: MEGA SW-35L teknik föyü (PDF)
• Mega Yalıtım: MEGA SW F150 mantolama levhası teknik föyü (PDF)
• Mega Yalıtım: EPS 40U / 40G teknik föyü (PDF)
• Mega Yalıtım: EPS 50 / 60 / 70 (G) teknik föyü (PDF)
• Mega Yalıtım: Ürün belgeleri (Dokümanlar)

Evinizin dış duvarı için uygun levhayı taşyünü levhalar ve EPS levhalar sayfalarımızda inceleyebilir, projenize göre değerlendirme için teknik ekibimizle iletişime geçebilirsiniz.